اولویت های فضای مجازی در ایران

پیش از آنکه به اولویتهای فضای مجازی پرداخت باید به اولویتهای مواجه با آن بپردازیم؛ اینکه چگونه و به چه شکل در ایران سعی میشود با فضای مجازی مواجه شود و این مواجه باید به چه شکل صورت میگیرد.

در مواجه با این فضا اولویتهای مختلف و گوناگونی وجود دارد که هر یک از این مواجهات، شکلهای گوناگونی به خود میگیرند. در صورت اتخاذ نگاهی ایجابی، میتوان یکی از اولویتهایی که نهاد دولت در مواجه با فضای مجازی به خود بگیرد این است که در ابتدا آموزش و شناخت فضای مجازی را از اولین سطوح آموزشی (مقاطع ابتدایی) آغاز کند که از این طریق، شناخت لازم نسبت به فضای مجازی برای کاربرد آن به دست آید. این آموزش از این جهت لازم و مورد توجه است که شیوه مواجه کودکان با فضای مجازی، بتواند فعالانهتر صورت پذیرد. در هنگام رجوع به فضای مجازی، هر فرد ممکن است با منابع مختلف و نیز زیادی مواجه شود و در این هنگام، این شناخت به کمک فرد آمده و به او کمک میکند که در مقابل منابع مختلف چه تصمیمهایی باید اتخاذ کند و قدرت تشخیص برای استفاده از این منابع را در فرد ایجاد میکند. هرچند از مهمترین قابلیتهای فضای مجازی این است که هر فرد خود به صورت جداگانه نیز قادر است تولید کننده یک منبع اطلاعاتی باشد اما تولیدات هر منبع اطلاعاتی را میتوان از بعد اقتصاد سیاسی نیز تحلیل کرد. تولیدکنندگان جریان اصلی، در فضای مجازی نیز، با وجود دموکراتیک بودن فضا به نسبت دیگر رسانهها، همچنان در میان مردم هژمونیک بوده و به نسبت دیگر منابع، منابع معتبرتری به حساب میآید. طبیعی است که این رسانهها حافظ منافع خاصی بوده و گزینش اخبار و اطلاعات از جانب این منبع نیز، در راستای تامین همین منافع هستند. به عنوان مثال میتوان به بسیاری از کانالهای تلگرامی ارجاع داد که با وجود این که در ظاهر به نهاد خاصی متصل نیستند، اما آنچه را که تولید و منتشر میکند در جهت یک هدف خاص و حافظ منافع خط فکری مورد تایید خود است. برای مثال کانال تلگرامی «خبر فوری» با وجود این که خود را به هیچ جناحی منتسب نمیداند، اما شیوه گزینش اخبار خود کاملاً در راستای تایید سیاستهای دولت وقت است.

از جمله مباحث مطرح دیگر در خصوص فضای مجازی میتوان به نحوه استفاده دولت از این فضا و نیز امکاناتی که این فضا در اختیار دولت قرار میگیرد اشاره کرد. فضای مجازی در تسریع خدمات دولتی میتواند اثرات مفید و موثری را در پی داشته باشد که از جمله آن تسریع کارهای دولتیای است که نیاز به حضور فیزیکی و صرف وقت دارد. از جمله این نوع کارها میتوان به خدماتی که پیشخوان دولت ارائه میدهد مانند صدور کارت ملی، دفترچه خدمات پزشکی، صدور کارت المثنی و ... اشاره کرد که مجازی شدن این پیگیریها سبب تسهیل امور گردد.

تجارت الکترونیک یکی از مباحثی است که در زمره مهمترین اولویتهای مطرح شده در فضای رسمی کشور قرار میگیرد. حوزه استارتآپ و اقتصاد دانشبنیان، مهمترین فضای فعالیت تجاری را فضای مجازی دانسته و سعی دارند با استفاده از قابلیتهای آن کسب و کاری پر رونق برای خود رقم بزنند. آخرین اخبار حاکی از آن است که این شیوه کسب و کار حتی به روزمرهترین خدمات نیز رسوخ کرده و امکان خرید اقلام سوپر مارکتی را نیز به صورت مجازی فراهم کرده است. حمایت دولت نیز از این شرکتها با تاکید بر کلیدواژه «کارآفرینی» شایان توجه است. با وجود سادگی و آسایشی که این سبک تجارت مجازی میتواند برای مردم فراهم کند اما انتقادات جدیای نیز به آن وارد است. حضور و رواج اپلیکیشنهای خدماتی که هر روز به نسبت گذشته بیشتر مورد استفاده قرار میگیرد موجب از بین رفتن کسب و کارهای کوچکی میشود که در حوزه خدمات شهری قرار میگرفتند. برای مثال تصور کنید اپلیکیشنی که اقلام سوپرمارکتی را تهیه میکند، بعد از مدتی به دادههای فراوانی دست پیدا میکند و با استفاده از این دادهها میتواند اقلام مرجوعی را نزدیک به صفر کند و سود خود را از این محل تامین کند. همین امر باعث میگردد که سوپرمارکتهای محلی از رونق افتاده و این سبک شرکتهای استارت آپ، تبدیل به امپراطوریهای شرکتیای میشوند که بعد از مدتی خود، خط تولید اقلام را بدست گرفته و در آن زمان بعد از کنار زدن رقبا، خود تعیین کننده قیمت و به کار گیرنده کارگران بیکار شده در کسب و کار کارهای کوچک میشوند. این امر موجبات پروژه پرولترسازی گستردهای را ایجاد میکند که پس از بلعیدن حوزه خدمات شهری، مختصات جدیدی برای آن تعیین میکنند.

به بیان دیگر دولت (در معنای عام آن) در ایران، اولویتهای فضای مجازی را با استفاده از ترمنولوژی اقتصاد آزاد، به سمت تاسیس استارت آپ سوق میدهد که نتیجهای جز تغییر شیوه ارائه خدمات شهری ندارد و این تغییر نیز شاید در مرحله نخست به سود مردم باشد، اما پس از مدتی تنها تامینکننده منافع عدهای خاص هستند. برای مثال اپلیکشن اسنپ، شاید در زمانی که آژانسهای شهری یکه تازی میکردند، جایگزینی به صرفه به نظر بیاید و منافع راننده و مسافر را توامان تامین کند، اما پس از مدتی که به تنها قطب ارائه دهنده این خدمات بدل گردد، زمان یکهتازی آن فرا میرسد. در واقع این شیوه شکلدهی به اولویتها در فضای مجازی از سوی نهادهای بالا دستی، به صورت غیرمستقیم در پی از اولویت انداختن دیگر قابلیتهای فضای مجازی (مانند دسترسی آزاد به اطلاعات) در بستر گفتمانی است و هژمونیک کردن این گفتمان، نتیجهای جز تغییر ماهیت در استفاده از فضای مجازی نخواهد داشت.