ماهیت عددی فضای مجازی و پیدایش حکمرانی دو فضایی

در جهان امروز و با پیشرفت اینترنت، دو فضایی شدن جز لاینفک زندگی انسانها شده است و بر تمام ابعاد زندگی نه تنها تاثیر داشته بلکه آنها را تحت سیطره خود گرفته است. مفهوم دو فضایی شدن به این معناست که امروزه در کنار زندگی حقیقی انسان ها یک جهان دیگری نیز به وجود آمده است و زندگی بشر را شامل دو بخش فضای فیزیکی و فضای مجازی کرده است که بر روی یکدیگر دارای تاثیر متقابل هستند و از یکدیگر تاثیر میپذیرند. این فضای مجازی در پی ظهور اینترنت و فضای مجازی ایجاد گشته که هر روزه در حال گسترش است. دو فضایی شدن مفهومی است که در جهان امروز به سبب پیشرفت اینترنت و کارایی آن در زندگی روزمره بیش از گذشته مورد توجه واقع شده و ابعاد بیشتری را در اختیار گرفته است که از جمله این ابعاد میتوان به زندگی روزمره انسان، اقتصاد، فرهنگ، سیاست، حکومت و ... اشاره کرد که علاوه بر بعد حقیقی در فضای فیزیکی یک بعد مجازی نیز یافتهاند و در هر دو جهان در حال فعالیت هستند.

منظور از حکمرانی دو فضایی، حکمرانی است که در هر یک از فضاهای یاد شده، لزوه نظارت و کنترل دولت را به شکلی هم افزایانه دو چندان میکند و در واقع حکمرانی محدود به فضای واقعی نمیشود و این حکم رانی در فضای مجازی نیز بازتولید میشود. جدای از این مسئله حکمرانی در فضای مجازی، فضای مجازی امکانهای بیشتری را برای حکمرانی در فضای واقعی نیز به حاکمیت میدهد و همین امر باعث میشود که دولت (در مفهوم عام آن) در کنار اعمال قدرت و کنترل آن در فضای فیزیکی، در فضای مجازی نیز به این قدرت و کنترل خود را مضاعف کند و از محدودیت خود به فضای فیزیکی جدا شود و به قولی گستره چشم سراسربین خود را دوچندان کند. بنابراین حکمرانی در جهان امروز توانسته است از طریق دو فضایی شدن به فضای مجازی راه یافته است و محدودیتی در اعمال کارهای خود نداشته و به راحتی قادر به اعمال قدرت باشد. بنابراین حکمرانی در جهان امروز نیز همچون سایر ابعاد از خصیصه دو فضایی برخوردار شده است و از آن بهره می برد. البته ذکر این نکته ضروری است که هرقدر امکانهای دموکراتیک در فضای مجازی برای کاربران بوجود آمده باشد، امکانات کنترل نیز همگام با آن پیشرفت کرده و اتفاقاً کامپیوتری شدن و یا عددی شدن کاربران، از افراد دادههایی ساخته است که به راحتی بسیاری از جزئیات زندگی خود را با اختیار خود در خدمت حاکمان قرار میدهد که به وقت لزوم بر علیه شان استفاده شود.

عددی شدن فضای مجازی امکان ثبت و جست و جوی هر چه بیشتر اطلاعات را فرد می دهد و این اطلاعات نیز در فضای نامتنهی عددی همیشه دردسترس خواهد بود. تبدیل همه چیز به داده گرچه می تواند که برای فرد سهولت دسترسی به اطلاعات مورد نیاز خود را فراهم آورد، اما در این سیستم خود فرد نیز بخشی از همه چیزی است که به داده تبدیل شده است. به بیان دیگر تبدیل کاربر به داده، فرد را تبدیل به اعدادی می کند که با در نظر نگرفتن خصلتهای انسانی، با الگروتیم هایی از پیش تعیین شده، به فرد نقشه راه بدهد، میزان غذا خوردنش را به او یادآوری کند، از بالا رفتن کالریاش به او بگوید و به وقت نیاز تمامی این اطلاعات را در اختیار چشم سراسربین قرار دهد.

تبدیل ایده به سیستم یکی از خصلتهایی است که جهان عددی برای ما به ارمغان آورده است. تبدیل ایدههای ذهنی انسانی به سیستمی قطعی و انضمامی که ادعای آن عدم خطاهای ناشی از عدم قطعیت ایده است که از دیگر عوامل محیطی نیز در امان است. در مورد علوم تجربی که از قوانین طبیعی تبعیت می کند، این خصلت میتواند راهگشا باشد، اما در تبدیل ایدههای انسانی به سیستم می توان تردید کرد. ایدئولوژِی همواره در پی این است که خصلتهای خود را طبیعی جلوه دهد، به گونهای که گویی از ازل بوده و تا ابد نیز خواهد بود و خصلت سیستماتیک کردن ایدههای انسانی را نیز جز این سخت می توان تعریف کرد. در واقع خصلت استاتیکی دادن به جهان انسانی (بدین معنی که چیزی به عنوان غایت قرار داده شود و هر قدم باید طبق برنامه ای مشخص و لایتغیر پیش رود تا به مقصود رسید) دقیقاً امر انسانی را نادیده میگیرد. انسانی که در هر قدم با توجه به تاثیرگذاری شرایط محیطی (که خصلت امر انسانی است) میتواند جهانی تازه را بازیابد. جهان عددی همچنین تحول و پیشرفت را امری برنامهریزی شده می داند که با به نظارت و کنترل درآوردن هرگونه تغییری، برنامه ریزی تحولات و پیشرفت های انسانی را مدون میسازد. فشردگی فرایند در یک نقطه، یکی دیگر از ویژگیهای جهان عددیای است که فرایند هر امر بشری را که هم از لحاظ زمانی و هم از لحاظ مکانی می تواند بسیار فراخ باشد، همه را در یک کلیک خلاصه کرده. این کلیک ادعای ارائه غایی ترین نتیجه را برای بشر دارد و بشر نیز جهان عددی را به عنوان یکی از اصلیترین زیربناهای جامعه نوین خود می داند و هرروزه قسم دیگری از زندگی خود را به این جهان می سپارد؛ از کلانترین امرهای اقتصادی تا کوچکترین جزئیات زندگی روزمره، اما به قول مارکس «هر آنچه سخت و استوار است، دود می شود و به هوا می رود».